Gül (Rosa × Damascena): Kokusunun Kimyası ve Kozmetikte Kullanımı

Son güncelleme: 3 Eylül 2026

Son güncelleme: 30 Ağustos 2026
Kısaca: Gül yağı (INCI: Rosa Damascena Flower Oil), sitronellol, geraniol ve nerol açısından zengin, dünya piyasalarının en değerli uçucu yağları arasında sayılan bir kozmetik koku bileşenidir. Damıtmanın su fazı olan gül suyu (INCI: Rosa Damascena Flower Water) ile birlikte kozmetikte yüzyıllara dayanan bir kullanım geçmişine sahiptir; sabun yapımında zengin, balsı-çiçeksi koku profili nedeniyle tercih edilir.

Gül, kokusu için yetiştirilen bitkilerin en eskilerinden biridir. Kozmetik tarihinin başrolündeki tür ise Rosa × damascena Mill. (Rosaceae familyası) — Şam gülü ya da Anadolu’daki adıyla yağ gülüdür. Bilimsel addaki “×” işareti bitkinin bir kültür melezi olduğunu gösterir: Şam gülü doğada kendiliğinden değil, insan elinde, koku uğruna seçilerek bugünkü halini almıştır. Taç yapraklarının damıtılmasıyla elde edilen gül yağı ve gül suyu, parfümeriden sabunculuğa uzanan geniş bir kozmetik yelpazede kullanılır; yağın ana bileşenleri sitronellol ve geraniol’dür (Mahboubi, 2016). Bu monograf gülü bir kozmetik içerik olarak ele alır; herhangi bir tedavi ya da şifa iddiası taşımaz.

Bu yazı bir ürün tanıtımı değildir. Bu bir kozmetik içerik monografıdır; ürün veya tedavi tavsiyesi değildir.

Botanik kaynak ve tarihçe

Rosa × damascena, 1-2 metre boyunda, dikenli, çok yıllık bir çalıdır; pembe, katmerli ve yoğun kokulu çiçekler açar. Adını Şam kentinden alır; İran’da “Gole Mohammadi” olarak anılır ve bölgenin gül suyu geleneğinin merkezindedir (Boskabady ve ark., 2011). Kokulu gül tarımının bugünkü iki büyük merkezi Bulgaristan’ın Kazanlık vadisi ile Türkiye’nin Göller Yöresi’dir: Isparta ve çevresi, Türkiye’nin gül yağı üretiminin kalbi olarak “Gül Şehri” diye anılır. Gül yağının uluslararası kalite standardı olan ISO 9842’nin 2024 baskısı da kapsamını Türkiye, Fas ve Bulgaristan’da yetiştirilen gülle tanımlar — Isparta gülcülüğünün küresel ağırlığını gösteren bir ayrıntıdır.

Hasat mevsimi mayıs-haziran arasındaki birkaç haftaya sığar. Çiçekler, uçucu bileşen kaybını sınırlamak amacıyla geleneksel olarak sabahın erken saatlerinde, tek tek elle toplanır ve aynı gün damıtmaya alınır. Gülün verdiği yağ miktarı son derece düşüktür; doğal ya da sentetik tam bir ikamesinin bulunmaması ile birleşince bu düşük verim, gül yağını dünya piyasalarının en pahalı uçucu yağları arasına yerleştirir.

Damıtma: gül yağı, gül suyu ve absolü

Taze taç yapraklar su distilasyonuyla işlenir ve ortaya iki ürün çıkar: damıtık gül yağı (rose otto; INCI: Rosa Damascena Flower Oil) ve damıtmanın su fazı olan gül suyu (INCI: Rosa Damascena Flower Water). Geleneksel uygulamada ilk damıtma suyunun yeniden damıtılmasıyla (kohobasyon) su fazına geçen koku bileşenlerinin bir bölümü geri kazanılır.

Üçüncü form olan gül absolüsü ise damıtmayla değil, çözücü ekstraksiyonuyla elde edilir: taç yapraklardan önce mumsu “konkret”, ondan da alkolle absolü çıkarılır. Absolünün bileşimi damıtık yağdan belirgin biçimde farklıdır; Türkiye kaynaklı bir analizde absolünün ana bileşeni %78,4 ile feniletil alkol olarak ölçülmüştür (Ulusoy ve ark., 2009). Kozmetik etikette ekstraksiyon ürünleri ayrıca Rosa Damascena Flower Extract adıyla karşımıza çıkar; üç INCI adının (Oil / Water / Extract) üç ayrı hammaddeye karşılık geldiğini bilmek, içerik listesi okuryazarlığının küçük ama işlevli bir parçasıdır.

Kimyasal profil ve uluslararası standart

Gül yağı 300’e yakın bileşen barındıran, bileşimi coğrafi köken, kültivar, hasat evresi ve damıtma koşullarına göre değişen karmaşık bir karışımdır; ISO 9842 standardı kalite parametrelerini tanımlar. Farklı yetiştirme bölgelerini karşılaştıran bir çalışmada ana bileşen aralıkları şöyle raporlanmıştır: sitronellol %15,9-35,3, geraniol %8,3-30,2, nerol %4,0-9,6, nonadekan %4,5-16,0, heneikosan %2,6-7,9 ve linalool %0,7-2,8 (Verma ve ark., 2011).

Sitronellol (%16-35)

Gül yağının en büyük bileşeni olan sitronellol, bir monoterpen alkoldür ve gül kokusunun taze, taç yaprağı andıran karakterinin ana taşıyıcısıdır. Kozmetik koku hammaddesi olarak güvenlik verileri RIFM’in kapsamlı literatür derlemelerinde toplanmıştır (Lapczynski ve ark., 2008a). Sitronellol aynı zamanda AB Kozmetik Tüzüğü’nün etikette ayrıca bildirilmesi gereken koku bileşenleri listesinde yer alır (aşağıda “Güvenlik profili” bölümüne bakınız).

Geraniol ve nerol

Geraniol ve onun cis-izomeri nerol, gül kokusuna tatlı, çiçeksi-yeşil derinliğini veren monoterpen alkol çiftidir. Geraniol için de RIFM tarafından hazırlanmış ayrıntılı bir koku hammaddesi derlemesi mevcuttur (Lapczynski ve ark., 2008b). Sitronellol-geraniol dengesi, damıtık gül yağının kalite değerlendirmesinde izlenen başlıca parametrelerdendir.

Feniletil alkol

Taze gül kokusunun imza moleküllerinden feniletil alkol suda kısmen çözündüğünden damıtma sırasında büyük ölçüde su fazına geçer. Sonuç kimyanın zarif bir paylaşımıdır: damıtık gül yağında düşük oranda kalan bu bileşen, gül suyunun uçucu fraksiyonunda %66-80 ile açık ara ana bileşen (Verma ve ark., 2011), çözücüyle çekilen absolüde ise %78’i aşan baskın bileşendir (Ulusoy ve ark., 2009). Gül suyunun “taze gül” koklatan karakteri büyük ölçüde bu moleküle borçludur.

Stearoptenler ve eser koku bileşenleri

Nonadekan ve heneikosan gibi uzun zincirli hidrokarbonlardan oluşan stearopten fraksiyonu, gül yağının serin ortamda yarı katılaşmasının nedenidir; kokusuz olan bu mumsu faz, yağın karakteristik fiziksel imzasıdır. Kokunun asıl derinliği ise eser bileşenlerden gelir: β-damascenon ve gül oksit, çok düşük oranlarda bulunmalarına karşın koku profiline katkıları literatürde özellikle vurgulanan moleküllerdir. β-damascenonun gül taç yapraklarında glukozide bağlı bir öncül halinde depolandığı gösterilmiştir (Straubinger ve ark., 1997) — çiçeğin kokusunu şekerle paketleyip saklaması, gül kimyasının en şiirsel ayrıntılarından biridir.

İn vitro araştırmalar

Türkiye kaynaklı bir çalışmada gül yağı, gül suyu ve absolünün bileşimi ve laboratuvar aktivitesi karşılaştırılmış; absolü ve uçucu yağın in vitro koşullarda Escherichia coli ve Staphylococcus aureus dahil çeşitli suşlara karşı aktivite gösterdiği, absolüde ayrıca yüksek düzeyde α-tokoferol ve β-karoten ölçüldüğü bildirilmiştir (Ulusoy ve ark., 2009). Gülün geleneksel kullanımlarını ve farmakoloji literatürünü derleyen kapsamlı incelemeler de mevcuttur (Boskabady ve ark., 2011; Mahboubi, 2016). Bu bulgular laboratuvar koşullarına ve beşeri tıbbi ürün bağlamına aittir; bu kozmetik monografın kapsamı dışındadır ve herhangi bir ürün etki iddiası oluşturmaz.

Güvenlik profili

Genel değerlendirme

Rosa damascena türevli kozmetik bileşenler (yağ, su, ekstrakt dahil on adlandırma), CIR (Cosmetic Ingredient Review) programının bilimsel literatür incelemesi kapsamında ele alınmıştır; bu bileşenler kozmetikte ağırlıklı olarak koku ve cilt-kondisyonlama işlevleriyle kayıtlıdır. Ana bileşenler sitronellol ve geraniolün koku hammaddesi güvenlik verileri ise RIFM derlemelerinde toplanmıştır (Lapczynski ve ark., 2008a; 2008b).

Alerjen bildirimi ve saklama

Sitronellol ve geraniol, AB Kozmetik Tüzüğü’nde (EC/1223/2009) etikette ayrıca bildirim gerektiren koku bileşenleri arasındadır; belirli eşikleri aştıklarında (bırakılan ürünlerde %0,001, durulanan ürünlerde %0,01) INCI listesinde ayrıca yazılmaları zorunludur. Koku alkollerinde duyarlılık literatürü büyük ölçüde oksidasyon ürünleriyle ilişkilendirildiğinden, gül yağının karanlık, serin ve ağzı kapalı kapta saklanması hem koku kalitesi hem güvenlik açısından önemlidir.

Metil öjenol ve IFRA sınırları

Gül yağında eser düzeyde bulunabilen metil öjenol, IFRA standartlarınca kullanım sınırı getirilen bileşenlerdendir; bu nedenle bitmiş üründeki gül yağı oranı, ürün kategorisine göre IFRA kılavuzları çerçevesinde belirlenir. Sorumlu formülasyon, bu sınırların içinde kalmayı gerektirir.

Sabun yapımında gül

Kullanım biçimleri ve oran

Gül yağının değeri, sabun zanaatında kendine özgü bir gelenek doğurmuştur: gül karakteri tek bir hammaddeyle değil, katmanlarla kurulur. Damıtık yağ ya da absolü çok düşük oranlarda ve soğuk yöntemde trace aşamasında eklenir; gül suyu formülün su fazında değerlendirilebilir; pembe kil ve kurutulmuş gül taç yaprakları ise renge ve dokuya çiçeğin görsel imzasını taşır. Chailea’nın doğal gül sabunu, bu katmanlı geleneğin Rize Çayeli’ndeki soğuk yöntem yorumudur.

Koku profili, tutma ve harmanlar

Gül, sabuna zengin, balsı-çiçeksi ve hafif pudralı bir koku profili katar; alkalin ortamda taze çiçek notaları yumuşayıp daha yuvarlak bir karaktere evrilir. Harmanda gül bir “kalp notası” gibi davranır: sandal ağacı ve paçuli gibi baz notalar kalıcılığını destekler; lavanta yağının temiz-çiçeksi profili ile kurulan klasik çiçek harmanları yumuşak bir bütünlük verir; biberiye yağı gibi yeşil-kâfurlu Akdeniz notaları ise tatlılığı dengeleyen ferah bir kontrast oluşturur. Kuru ve normal cilt tipleri için formüle edilen zengin bakım sabunlarında gül, en çok tercih edilen koku karakterlerinden biridir.

Sıkça sorulan sorular

Gül yağı nedir?

Gül yağı, Rosa × damascena çiçeklerinin taç yapraklarından su distilasyonuyla elde edilen uçucu yağdır (INCI: Rosa Damascena Flower Oil). Ana bileşenleri sitronellol (%16-35), geraniol ve nerol’dür; düşük verimi nedeniyle dünyanın en değerli uçucu yağları arasında sayılır.

Gül yağı ile gül absolüsü arasındaki fark nedir?

Gül yağı su distilasyonuyla, absolü ise çözücü ekstraksiyonuyla (konkret üzerinden) elde edilir. Bileşimleri farklıdır: damıtık yağda sitronellol ve geraniol baskınken, absolüde feniletil alkol %78’i aşan ana bileşendir. Parfümeride absolü, sabun ve genel kozmetikte damıtık yağ daha yaygındır.

Gül suyu (hidrosol) nedir?

Gül suyu, gül yağı damıtmasının su fazıdır (INCI: Rosa Damascena Flower Water). Uçucu fraksiyonunun ana bileşeni feniletil alkoldür (%66-80); taze gül kokusunu bu molekül taşır. Kozmetikte kendi başına bir bileşen olarak, sabun yapımında ise formülün su fazında değerlendirilebilir.

Isparta gülü neden ünlüdür?

Isparta ve çevresindeki Göller Yöresi, Türkiye’nin gül yağı üretiminin merkezidir ve “Gül Şehri” olarak anılır. Gül yağının uluslararası kalite standardı ISO 9842 (2024 baskısı), kapsamını Türkiye, Fas ve Bulgaristan’da yetiştirilen gülle tanımlar; mayıs-haziran hasadında çiçekler sabah erken saatlerde elle toplanır.

Bu bileşeni içeren Chailea ürünleri

• Doğal Gül Sabunu 100 g

Kaynaklar

• Boskabady MH, Shafei MN, Saberi Z, Amini S. Pharmacological effects of Rosa damascena. Iranian Journal of Basic Medical Sciences, 2011; 14(4):295-307. PMID: 23493250. PubMed. (Farmakoloji derlemesi; tıbbi kullanım bu kozmetik monografın kapsamı dışındadır.)
• Mahboubi M. Rosa damascena as holy ancient herb with novel applications. Journal of Traditional and Complementary Medicine, 2016; 6(1):10-16. PMID: 26870673. PubMed. (Etnobotanik/fitokimya derlemesi; tıbbi bağlam kapsam dışıdır.)
• Ulusoy S, Boşgelmez-Tınaz G, Seçilmiş-Canbay H. Tocopherol, carotene, phenolic contents and antibacterial properties of rose essential oil, hydrosol and absolute. Current Microbiology, 2009; 59(5):554-558. PMID: 19688375. PubMed.
• Verma RS, Padalia RC, Chauhan A, Singh A, Yadav AK. Volatile constituents of essential oil and rose water of damask rose (Rosa damascena Mill.) cultivars from North Indian hills. Natural Product Research, 2011; 25(17):1577-1584. PMID: 21711177. PubMed.
• Lapczynski A, Bhatia SP, Foxenberg RJ, Letizia CS, Api AM. Fragrance material review on geraniol. Food and Chemical Toxicology, 2008; 46 Suppl 11:S160-S170. PMID: 18640215. PubMed.
• Lapczynski A, Bhatia SP, Letizia CS, Api AM. Fragrance material review on l-citronellol. Food and Chemical Toxicology, 2008; 46 Suppl 11:S110-S113. PMID: 18640228. PubMed.
• Straubinger M, Knapp H, Oka N, Watanabe N, Winterhalter P. Isolation of a glucosidic beta-damascenone precursor from rose petals. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 1997; 45(10):4053-4056. DOI: 10.1021/jf970278j.

ISO 9842:2024 — Essential oil of rose (Rosa × damascena Miller). · IFRA — Methyl Eugenol standardı ve koku hammaddesi kullanım kılavuzları. · CIR — Safety Assessment of Rosa Damascena-derived Ingredients as Used in Cosmetics (bilimsel literatür incelemesi). · AB Kozmetik Tüzüğü (EC/1223/2009) — koku alerjeni bildirim listesi.

Yazar: Oğuz Kağan Dereci, Yüksek Kimyager (Chailea / ChaiNovi Sanayi Ticaret Ltd. Şti.)
Bu yazı Chaileapedia — Chailea Akademi kapsamında hazırlanmıştır. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tedavi iddiası içermez.
Chaileapedia — Tüm Hammadde Monografları →